Geçmişi anlamak, yalnızca eski haritalara bakmak değil, bugünün siyasi tartışmalarının hangi olaylardan doğduğunu da kavramaktır. Kafkasya haritasında küçük görünen bir bölgenin devletlerin geleceğini etkileyebildiğini görmek, tarihin ne kadar canlı olduğunu hatırlatır. Zengezur Devleti kuruldu mu? sorusu da bu açıdan önemlidir. Çünkü Zengezur adı, tarihsel sınır tartışmalarının, Azerbaycan-Ermenistan ilişkilerinin ve bölgesel ulaşım projelerinin kesiştiği bir noktada yer alır.
Kısa cevap şudur: 2026 itibarıyla Zengezur Devleti adıyla uluslararası alanda tanınmış, bağımsız ve egemen bir devlet kurulmuş değildir. Zengezur, tarihsel ve coğrafi bir bölgeyi ifade eder. Günümüzde bölgenin önemli bir kısmı Ermenistan’ın güneyindeki Sünik (Syunik) bölgesiyle ilişkilendirilir. Ancak bu coğrafyanın geçmişi, bugünkü siyasi tartışmalardan çok daha eskidir.
Zengezur, Güney Kafkasya’nın tarih boyunca farklı siyasi ve kültürel güçlerin etkisinde kalmış bölgelerinden biridir. Bölgenin tarihi; Ermeni, Türk, İran ve Kafkas topluluklarının yanı sıra çeşitli imparatorlukların siyasi mücadeleleriyle şekillenmiştir.
Orta Çağ boyunca bölgede farklı hanedanlar ve yerel yönetimler etkili olmuş, daha sonraki yüzyıllarda ise Safeviler ve diğer bölgesel güçler arasındaki mücadeleler coğrafyanın siyasi yapısını değiştirmiştir.
Zengezur’un tarihini tek bir milletin veya devletin kesintisiz egemenliği üzerinden açıklamak yanıltıcı olabilir. Sınırlar, nüfus yapısı ve siyasi bağlılıklar farklı dönemlerde değişmiştir. Bu nedenle tarihsel hak iddialarını değerlendirirken dönemin belgelerini ve siyasi koşullarını birlikte incelemek gerekir.
19. yüzyılda Rusya’nın Güney Kafkasya’da genişlemesi, Zengezur’un tarihindeki önemli kırılma noktalarından biridir. 1804-1813 ve 1826-1828 Rusya-İran savaşlarının ardından imzalanan Gülistan ve Türkmençay antlaşmaları, bölgedeki siyasi dengeleri önemli ölçüde değiştirdi.
Rus İmparatorluğu’nun yönetimi altında idari sınırlar yeniden düzenlendi. Nüfus hareketleri, yerel toplulukların ilişkileri ve bölgesel yönetim biçimleri de bu süreçten etkilendi.
Bu dönemi anlamak, bugünkü Azerbaycan-Ermenistan sınır tartışmalarının neden yalnızca modern siyasi kararlarla açıklanamayacağını gösterir.
1917’de Rus İmparatorluğu’nun çökmesiyle Güney Kafkasya’da yeni devletlerin ortaya çıkmasının önü açıldı. 1918 yılında Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti bağımsızlıklarını ilan etti.
Ancak iki devlet arasında sınırların belirlenmesi konusunda ciddi anlaşmazlıklar yaşandı. Karabağ, Nahçıvan ve Zengezur gibi bölgeler, egemenlik iddialarının ve silahlı çatışmaların merkezine yerleşti.
Zengezur’da yaşanan çatışmalar, yerinden edilmeler ve nüfus hareketleri, bölgenin toplumsal yapısını derinden etkiledi. Dönemin diplomatik yazışmaları ve devlet belgeleri, sınırların henüz kesinleşmediğini ve siyasi rekabetin yoğun olduğunu ortaya koyar.
1920’de Azerbaycan’ın, 1920’nin sonlarında ise Ermenistan’ın Sovyet yönetimine girmesi, bölgenin siyasi geleceğini yeniden şekillendirdi. Sovyet yönetimi döneminde Güney Kafkasya’daki idari sınırlar çeşitli düzenlemelerle belirlendi.
Zengezur’un büyük bölümü Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti sınırları içinde kaldı. Nahçıvan ise Azerbaycan’a bağlı özerk bir yapı olarak ayrı bir coğrafi konumda gelişti.
Birincil kaynaklar açısından 1921 Moskova Antlaşması ve Kars Antlaşması, dönemin bölgesel statülerini anlamak için önemlidir. Bu belgeler Nahçıvan’ın statüsüne ilişkin hükümler içerirken, Zengezur’un tamamını bağımsız bir devlet olarak tanımlamaz.
Sovyet dönemindeki sınır düzenlemeleri, bugünkü coğrafi ayrışmanın önemli nedenlerinden biridir. Ancak bu düzenlemeleri yalnızca tek bir kararın sonucu olarak görmek yerine, devrimler, savaşlar, diplomatik pazarlıklar ve Sovyet yönetiminin idari politikalarıyla birlikte değerlendirmek daha doğrudur.
Günümüzde en sık karşılaşılan kavramlardan biri Zengezur Koridorudur. Bu kavram, Azerbaycan ana karası ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında Ermenistan’ın güneyinden geçebilecek ulaşım bağlantılarına ilişkin tartışmalarda kullanılır.
Ancak iki kavram arasında önemli bir fark vardır:
– Zengezur Devleti: Bağımsız ve egemen bir devletin kurulmasını ifade eder. Böyle bir devletin kurulduğuna ilişkin uluslararası kabul görmüş bir durum yoktur.
– Zengezur Koridoru: Ulaşım, ticaret ve bölgesel bağlantılarla ilgili siyasi ve ekonomik bir projeyi ifade eder.
– Sünik bölgesi: Günümüzde Ermenistan’ın uluslararası alanda tanınan sınırları içinde bulunan, Zengezur adıyla da ilişkilendirilen coğrafyadır.
Koridor tartışmaları, Azerbaycan’ın Nahçıvan’a ulaşımını kolaylaştırma hedefiyle Ermenistan’ın egemenlik ve sınır güvenliği kaygılarını karşı karşıya getirebilmektedir. Türkiye, İran ve Rusya gibi bölgesel aktörlerin çıkarları da tartışmanın kapsamını genişletmektedir.
2020’deki İkinci Karabağ Savaşı ve ardından yaşanan diplomatik süreçler, Zengezur Koridoru tartışmalarını daha görünür hâle getirdi. Azerbaycan ile Ermenistan arasında ulaşım bağlantılarının açılması, bölgesel ticaretin geliştirilmesi ve sınırların belirlenmesi konuları gündemin önemli başlıkları arasına girdi.
Ancak bir ulaşım güzergâhının açılması veya yeni bir anlaşmanın yapılması, kendi başına Zengezur Devleti’nin kurulduğu anlamına gelmez. Böyle bir iddia için devletin kuruluşuna ilişkin somut siyasi ve hukuki gelişmelerin bulunması gerekir.
Zengezur’un tarihini değerlendirirken yalnızca güncel siyasi açıklamalara dayanmak yeterli değildir. Bölge üzerine çalışan tarihçiler, Güney Kafkasya’nın ulusal hareketlerini, Sovyetleşme sürecini ve sınırların oluşumunu farklı açılardan ele alır.
Örneğin Ronald Grigor Suny’nin Güney Kafkasya’daki milliyetçilik ve ulus inşası üzerine çalışmaları, modern ulusal kimliklerin tarihsel koşullarla birlikte şekillendiğini anlamaya yardımcı olur. Tadeusz Swietochowski’nin Azerbaycan’ın modern tarihine ilişkin araştırmaları da Azerbaycan’ın siyasi gelişimini ve Rusya ile ilişkilerini değerlendirmek açısından önemlidir.
Bu araştırmaların yanında şu kaynaklar da incelenebilir:
– Gülistan Antlaşması (1813): Rusya ile İran arasındaki siyasi ve toprak düzenlemeleri.
– Türkmençay Antlaşması (1828): Güney Kafkasya’daki güç dengelerini değiştiren antlaşma.
– Moskova Antlaşması (1921): Türkiye ile Sovyet Rusya arasındaki bölgesel düzenlemeler.
– Kars Antlaşması (1921): Türkiye, Sovyet Ermenistanı, Sovyet Azerbaycanı ve Sovyet Gürcistanı ile ilgili sınır ve statü hükümleri.
Bu belgeler, Zengezur Devleti’nin kurulduğunu kanıtlayan belgeler değildir. Aksine, bölgenin farklı dönemlerdeki siyasi düzenini ve çevresindeki devletlerin sınır ilişkilerini anlamak için tarihsel bağlam sağlar.
Hayır, Zengezur Devleti kurulmuş değildir. Zengezur, tarihsel bir bölge adıdır ve günümüzde esas olarak Ermenistan’ın güneyindeki Sünik bölgesiyle ilişkilendirilir. Zengezur Koridoru ise Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki ulaşım bağlantısına ilişkin siyasi ve ekonomik tartışmaları ifade eder.
Geçmişte yaşanan savaşlar, antlaşmalar ve idari düzenlemeler, bugünkü tartışmaların temelini oluşturmuştur. Bununla birlikte tarihsel iddiaları değerlendirirken günümüzdeki uluslararası sınırları, yürürlükteki hukuki düzenlemeleri ve bölgedeki toplumların güvenlik kaygılarını da hesaba katmak gerekir.
Bana göre Zengezur tartışmasının en önemli yönü, coğrafyanın yalnızca haritalardan ibaret olmadığını göstermesidir. Bir ulaşım hattı bir ülke için ekonomik fırsat anlamına gelirken, başka bir ülke için egemenlik ve güvenlik meselesine dönüşebilir.
Peki, Güney Kafkasya’da kalıcı barışın yolu yeni ulaşım bağlantılarından mı, yoksa öncelikle sınırların ve egemenlik haklarının karşılıklı kabulünden mi geçiyor? Bu sorunun yanıtı, yalnızca geçmişi nasıl yorumladığımıza değil, geleceği nasıl kurmak istediğimize de bağlıdır.
Misskozy ekibinden şimdilik bu kadar; Zengezur Devleti kuruldu mu ile ilgili daha fazlası için bizi izlemeye devam edin.